Oszustwa z wykorzystaniem AI w e-commerce. Jak prawnie zabezpieczyć się przed nieuczciwymi kupującymi?

Jednakże coraz częściej narzędzia oparte na sztucznej inteligencji są wykorzystywane przez sprawców przestępstw internetowych do tworzenia fałszywych dokumentów, generowania realistycznych zdjęć produktów, przygotowywania podrobionych potwierdzeń płatności czy przeprowadzania innych działań mających na celu wyłudzenia w e-commerce. W praktyce AI staje się więc narzędziem służącym do popełniania klasycznych przestępstw, w szczególności oszustwa.

W niniejszym artykule wyjaśniamy jakie formy przybierają współczesne wyłudzenia w handlu elektronicznym oraz jak sprzedawca może zabezpieczyć się przed oszustwami w e-commerce.

Czym są oszustwa z wykorzystaniem AI w e-commerce?

Dynamiczny rozwój sztucznej inteligencji sprawił, że narzędzia AI stały się powszechnie dostępne nie tylko dla przedsiębiorców, ale również dla osób wykorzystujących je do celów przestępczych. Możliwość błyskawicznego generowania realistycznych obrazów/zdjęć, dokumentów, wiadomości e-mail czy materiałów audio i wideo powoduje, że wykrycie oszustwa staje się coraz trudniejsze. W konsekwencji przedsiębiorcy prowadzący działalność w sektorze e-commerce są narażeni na nowe metody wyłudzeń, które jeszcze kilka lat temu praktycznie nie występowały lub miały znacznie mniejszą skalę.

Należy jednak podkreślić, że oszustwa z wykorzystaniem AI nie stanowią nowej kategorii przestępstw, bowiem oszustwa w e-commerce z wykorzystaniem sztucznej inteligencji polegają na użyciu narzędzi opartych na AI w celu wprowadzenia przedsiębiorcy w błąd i osiągnięcia korzyści majątkowej. Wbrew pozorom rozwój nowych technologii nie doprowadził do powstania nowego typu czynu zabronionego – sztuczna inteligencja stanowi jedynie narzędzie wykorzystywane przez sprawców do realizacji zachowań, które już wcześniej były penalizowane przez przepisy prawa karnego.

Najczęściej wykorzystywane narzędzia sztucznej inteligencji umożliwiają sprawcom m.in.:

• generowanie realistycznych dokumentów, w tym potwierdzeń dokonania płatności;
• tworzenie obrazów przedstawiających rzekomo uszkodzone produkty;
• przygotowywanie wiadomości e-mail oraz innej korespondencji łudząco przypominającej komunikację prowadzoną przez operatorów płatności, firmy kurierskie lub sklepy internetowe;
• tworzenie materiałów audio i wideo typu deepfake, pozwalających na podszywanie się pod inne osoby;
• automatyzację komunikacji z przedsiębiorcami oraz prowadzenie masowych kampanii wyłudzeń z wykorzystaniem botów i modeli językowych.

Wskazane mechanizmy stanowią narzędzia, które mogą zostać wykorzystane do popełnienia przestępstw lub innych nadużyć na szkodę przedsiębiorców prowadzących działalność w sektorze e-commerce.

W praktyce wykorzystanie sztucznej inteligencji najczęściej prowadzi do takich oszustw jak:

• Wyłudzenie wydania towaru poprzez przedstawienie sfałszowanego potwierdzenia dokonania płatności;
• Wyłudzenie zwrotu ceny pomimo nieodesłania zakupionego produktu lub odesłania produktu innego niż zakupiony (tzw. oszustwa zwrotowe);
• Wyłudzenie uznania reklamacji poprzez przedstawienie wygenerowanych przez AI zdjęć lub materiałów mających potwierdzać nieistniejące uszkodzenia towaru;
• Wykorzystanie skradzionych danych płatniczych do dokonania zakupu w sklepie internetowym;
• Podszywanie się pod klienta, pracownika sklepu, operatora płatności lub przewoźnika w celu uzyskania nienależnej korzyści majątkowej;
• Inicjowanie nieuzasadnionych procedur chargeback, pomimo prawidłowego wykonania umowy przez sprzedawcę.

Niezależnie od zastosowanego mechanizmu działania, zachowania te mogą, w zależności od okoliczności konkretnej sprawy, wyczerpywać znamiona przestępstwa oszustwa określonego w przepisie art. 286 § 1 Kodeksu karnego, a także innych czynów zabronionych, w szczególności związanych z fałszerstwem dokumentów, bezprawnym wykorzystaniem danych płatniczych czy podszywaniem się pod inną osobę.

Oszustwa zwrotowe w e-commerce – na czym polegają?

Oszustwa zwrotowe stanowią jedno z największych zagrożeń dla branży e-commerce, ponieważ polegają na świadomym wykorzystywaniu procedury zwrotu towaru w celu uzyskania nienależnych korzyści majątkowych.

Najczęściej spotykane praktyki obejmują:

• zwrot produktu używanego jako nowego;
• odesłanie innego egzemplarza niż zakupiony;
• zgłoszenie nieistniejącej wady produktu;
• żądanie zwrotu pieniędzy mimo nieodesłania towaru;
• wykorzystanie materiałów wygenerowanych przez AI jako rzekomego dowodu uszkodzenia produktu.

Należy jednak podkreślić, że nie każdy spór dotyczący zwrotu towaru oznacza popełnienie przestępstwa. Odpowiedzialność karna aktualizuje się dopiero wtedy, gdy przedsiębiorca wykaże, że kupujący działał umyślnie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej poprzez wprowadzenie go w błąd.

Oszustwa z wykorzystaniem AI a odpowiedzialność karna

Z prawnego punktu widzenia sposób działania sprawcy nie ma decydującego znaczenia. O tym, czy doszło do popełnienia przestępstwa, decyduje bowiem spełnienie ustawowych znamion czynu zabronionego, a nie narzędzie wykorzystane do jego popełnienia.

Oznacza to, że dla przypisania odpowiedzialności karnej konieczne jest wykazanie kilku podstawowych przesłanek. W szczególności należy ustalić, że:

• sprawca działał w celu osiągnięcia korzyści majątkowej;
• doszło do wprowadzenia przedsiębiorcy w błąd, wykorzystania jego błędu lub niezdolności do należytego pojmowania podejmowanego działania;
• przedsiębiorca niekorzystnie rozporządził swoim lub cudzym mieniem, np. wydał towar lub zwrócił środki pieniężne;
• pomiędzy działaniem sprawcy a powstałą szkodą istnieje związek przyczynowy.

W praktyce oznacza to, że wykorzystanie sztucznej inteligencji nie zmienia kwalifikacji prawnej czynu. AI jest wyłącznie narzędziem służącym do realizacji oszustwa. Jeżeli kupujący posłuży się wygenerowanym przez AI potwierdzeniem przelewu, sfabrykowanymi zdjęciami uszkodzonego produktu, materiałem typu deepfake czy fałszywą korespondencją w celu uzyskania towaru lub zwrotu pieniędzy, jego zachowanie może wyczerpywać znamiona przestępstwa określonego w art. 286 § 1 Kodeksu karnego.

Jakie konsekwencje grożą za oszustwa z wykorzystaniem AI?

Sprawca, którego zachowanie wyczerpuje znamiona przestępstwa oszustwa określonego w art. 286 § 1 Kodeksu karnego, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Ustawodawca przewidział również odpowiedzialność za tzw. wypadek mniejszej wagi, w którym sąd może wymierzyć:

• grzywnę;
• karę ograniczenia wolności;
• karę pozbawienia wolności do 2 lat.

Odpowiedzialność karna nie jest jednak jedyną konsekwencją nieuczciwego działania kupującego. Przedsiębiorca, który poniósł szkodę wskutek wyłudzenia, może dochodzić swoich roszczeń również na drodze cywilnoprawnej.

W praktyce oznacza to, że osoba wykorzystująca sztuczną inteligencję do wyłudzenia towaru lub pieniędzy naraża się nie tylko na odpowiedzialność karną, ale również na obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej przedsiębiorcy. W toku postępowania karnego sąd może ponadto orzec obowiązek naprawienia szkody lub inny środek kompensacyjny na rzecz pokrzywdzonego.

Dla przedsiębiorcy najistotniejsze znaczenie ma jednak właściwe zabezpieczenie materiału dowodowego. To właśnie od jakości zgromadzonych dowodów będzie zależało, czy możliwe będzie wykazanie, że kupujący świadomie wprowadził sprzedawcę w błąd i dopuścił się przestępstwa oszustwa.

Dodatkowo warto zwrócić uwagę również na fakt, iż w zależności od sposobu działania zastosowanie mogą znaleźć również inne przepisy Kodeksu karnego, m.in. dotyczące fałszerstwa dokumentów (art. 270 Kodeksu karnego), posługiwania się dokumentem poświadczającym nieprawdę czy przestępstw przeciwko ochronie informacji. Niezależnie od odpowiedzialności karnej, przedsiębiorca może dochodzić naprawienia poniesionej szkody na drodze postępowania cywilnego.

Jak zgłosić oszustwo internetowe i zabezpieczyć swoje roszczenia?

W przypadku podejrzenia popełnienia przestępstwa przedsiębiorca powinien niezwłocznie zabezpieczyć wszelkie dowody oraz złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa do Policji lub prokuratury. Równolegle warto rozważyć podjęcie działań cywilnoprawnych, w tym dochodzenie odszkodowania lub zwrotu nienależnie uzyskanych świadczeń.

Warto pamiętać, że szybka reakcja zwiększa szanse zarówno na wykrycie sprawcy, jak i skuteczne odzyskanie utraconych środków.

Więcej na temat: Gdzie i w jaki sposób zgłosić przestępstwo internetowe? Wzór zawiadomienia do pobrania!

Jak sprzedawca może zabezpieczyć się przed oszustwami?

Skuteczna ochrona przedsiębiorcy przed oszustwami w e-commerce wymaga nie tylko wdrożenia odpowiednich rozwiązań organizacyjnych i technicznych, ale przede wszystkim właściwego zabezpieczenia materiału dowodowego. W praktyce to właśnie możliwość wykazania przebiegu transakcji oraz okoliczności świadczących o nieuczciwym działaniu kupującego często przesądza o powodzeniu postępowania karnego lub cywilnego. Przedsiębiorca, który twierdzi, że padł ofiarą wyłudzenia lub oszustwa, powinien dysponować materiałem dowodowym pozwalającym wykazać zarówno przebieg transakcji, jak i okoliczności świadczące o celowym wprowadzeniu go w błąd przez kupującego.

Z tego względu warto wdrożyć wewnętrzną procedurę dokumentowania transakcji oraz zwrotów, obejmującą co najmniej następujące działania:

Dobrze przygotowana procedura dowodowa nie tylko ułatwia wykazanie zasadności roszczeń przedsiębiorcy, lecz także zwiększa szanse na skuteczne dochodzenie odpowiedzialności karnej i cywilnej wobec nieuczciwego kupującego. Im pełniejszy materiał dowodowy zostanie zgromadzony już na etapie realizacji zamówienia i obsługi zwrotu, tym łatwiejsze będzie wykazanie, że doszło do wprowadzenia sprzedawcy w błąd oraz poniesienia przez niego szkody majątkowej.

Więcej na temat: Ochrona przed oszustwami w e-commerce – jakie mechanizmy zabezpieczające warto wdrożyć?

Regulamin sklepu internetowego jako element ochrony prawnej

Regulamin sklepu internetowego nie może ograniczać ustawowych praw konsumenta, dlatego jednak w sposób jednoznaczny określać zasady realizacji zamówień, procedurę reklamacyjną, sposób dokonywania zwrotów oraz obowiązki stron związane z dokumentowaniem zgłaszanych roszczeń. Prawidłowo skonstruowany regulamin nie wyłączy odpowiedzialności sprawcy oszustwa, ale może znacząco ułatwić przedsiębiorcy wykazanie okoliczności sprawy oraz ograniczyć ryzyko sporów.

W regulaminie sklepu internetowego warto rozważyć zamieszczenie postanowień dotyczących m.in.:

• obowiązku zwrotu produktu w stanie umożliwiającym jego identyfikację, wraz z numerem seryjnym lub innymi oznaczeniami identyfikacyjnymi (jeżeli produkt je posiada);
• prawa przedsiębiorcy do sporządzenia dokumentacji fotograficznej lub wideo zwracanego towaru w celu udokumentowania jego stanu w chwili odbioru przesyłki;
• możliwości weryfikacji zgodności zwracanego produktu z produktem wydanym klientowi, w szczególności poprzez sprawdzenie numerów seryjnych lub innych oznaczeń identyfikacyjnych;
• obowiązku zgłoszenia reklamacji z opisem stwierdzonych wad oraz – o ile jest to uzasadnione charakterem produktu, dołączenia dokumentacji fotograficznej;
• wskazania, że w przypadku uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa przedsiębiorca może odmówić uznania roszczenia do czasu wyjaśnienia okoliczności sprawy oraz przekazać zgromadzony materiał dowodowy właściwym organom ścigania;
• określenia preferowanych kanałów komunikacji z klientem, umożliwiających archiwizację korespondencji.

Przykładowe postanowienia regulaminu sklepu internetowego:

1. „Sprzedawca zastrzega sobie prawo do weryfikacji zgodności zwracanego produktu z produktem wydanym Kupującemu, w szczególności poprzez sprawdzenie numerów seryjnych, oznaczeń identyfikacyjnych oraz stanu technicznego towaru.”
2. „W celu prawidłowego rozpatrzenia reklamacji Sprzedawca może zwrócić się do Kupującego o przekazanie dodatkowych informacji lub dokumentacji potwierdzającej zgłaszane okoliczności, jeżeli jest to niezbędne do oceny zasadności reklamacji.”
3. „W przypadku powzięcia uzasadnionego podejrzenia, że zgłoszenie reklamacyjne lub zwrot towaru stanowią próbę wyłudzenia lub innego działania naruszającego przepisy prawa, Sprzedawca może zabezpieczyć materiał dowodowy oraz przekazać sprawę właściwym organom ścigania.”

Należy pamiętać, że postanowienia regulaminu nie mogą prowadzić do ograniczenia praw konsumenta wynikających z przepisów prawa ani stanowić niedozwolonych postanowień umownych (klauzul abuzywnych). Ich celem powinno być przede wszystkim usprawnienie procedur oraz zapewnienie przedsiębiorcy możliwości skutecznego zabezpieczenia materiału dowodowego w przypadku podejrzenia oszustwa.

Więcej na temat: Regulamin sklepu internetowego – gotowy wzór do pobrania!

Podsumowanie

Rozwój sztucznej inteligencji niewątpliwie zmienia sposób funkcjonowania handlu elektronicznego, jednak jednocześnie stwarza nowe możliwości wykorzystywania nowoczesnych technologii do popełniania oszustw. Fałszywe potwierdzenia płatności, wygenerowane przez AI zdjęcia produktów, materiały typu deepfake czy zautomatyzowane próby wyłudzeń stanowią coraz większe wyzwanie dla przedsiębiorców prowadzących sprzedaż internetową.

Z prawnego punktu widzenia wykorzystanie sztucznej inteligencji nie zmienia jednak charakteru czynu. Jeżeli sprawca działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej i doprowadza przedsiębiorcę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem poprzez wprowadzenie go w błąd, jego zachowanie może wyczerpywać znamiona przestępstwa oszustwa oraz, w zależności od okoliczności, również innych czynów zabronionych przewidzianych w Kodeksie karnym. Dlatego skuteczna ochrona sprzedawcy nie powinna ograniczać się wyłącznie do wdrażania nowoczesnych rozwiązań technologicznych. Równie istotne jest opracowanie odpowiednich procedur wewnętrznych, właściwe skonstruowanie regulaminu sklepu internetowego oraz systematyczne zabezpieczanie materiału dowodowego na każdym etapie realizacji zamówienia i obsługi zwrotów.