Renta z tytułu niezdolności do pracy – okresy i podstawa wymiaru wysokości renty

×

Wysokość oraz prawo do renty zależą jednak od spełnienia wielu ustawowych warunków. Znaczenie ma nie tylko stopień niezdolności do pracy, ale również posiadany okres składkowy i nieskładkowy, moment powstania niezdolności do pracy oraz wysokość podstawy wymiaru świadczenia.

Więcej na temat renty z tytułu niezdolności do pracy przeczytasz w poniższym artykule!

Czym jest niezdolność do pracy?

Kwestia niezdolności do pracy została uregulowana w art. 12 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z tym przepisem niezdolną do pracy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu.

Niezdolność do pracy dotyczy osoby, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu. Niezdolność do pracy dzieli się na:

• niezdolność całkowitą – dotyczy osoby, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy;
• niezdolność częściową – dotyczy osoby, która w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji.

Przy ocenie stopnia i prawdopodobnego okresu niezdolności do pracy uwzględnia się:

• stopień naruszenia sprawności organizmu oraz możliwości przywrócenia niezbędnej sprawności w drodze leczenia i rehabilitacji;
• możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy oraz celowość przekwalifikowania zawodowego, biorąc pod uwagę rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek i predyspozycje psychofizyczne.

Niezdolność do pracy orzeka się na okres nie dłuższy niż 5 lat. Taką niezdolność można orzec na okres dłuższy niż 5 lat, jeżeli według wiedzy medycznej nie ma rokowań odzyskania zdolności do pracy przed upływem tego okresu.

Jeżeli osobie uprawnionej do renty z tytułu niezdolności do pracy przez okres co najmniej ostatnich 5 lat poprzedzających dzień badania lekarskiego brakuje mniej niż 5 lat do osiągnięcia wieku emerytalnego, to w przypadku dalszego stwierdzenia niezdolności do pracy orzeka się niezdolność do pracy na okres do dnia osiągnięcia tego wieku.

Orzekanie o niezdolności do pracy

Lekarz orzecznik ZUS dokonuje oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustala dodatkowo:

• datę powstania niezdolności do pracy,
• trwałość lub przewidywany okres niezdolności do pracy,
• związek przyczynowy niezdolności do pracy lub śmierci z określonymi okolicznościami,
• trwałość lub przewidywany okresu niezdolności do samodzielnej egzystencji,
• celowość przekwalifikowania zawodowego.

Jeżeli nie ma możliwości ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, natomiast ustalono okres, w którym niezdolność do pracy powstała, za datę powstania niezdolności przyjmuje się datę końcową tego okresu. Jeżeli nie ma możliwości ustalenia ani daty, ani okresu powstania niezdolności do pracy, za datę powstania niezdolności przyjmuje się datę zgłoszenia wniosku o świadczenie.

Okresy składkowe i nieskładkowe – czym są i dlaczego mają znaczenie?

Przy ustalaniu prawa do emerytury oraz renty, a także przy obliczaniu wysokości tych świadczeń, Zakład Ubezpieczeń Społecznych uwzględnia dwa rodzaje okresów:

• Okresy składkowe – czyli okresy, w których były opłacane składki na ubezpieczenia społeczne albo istniał obowiązek ich opłacania;
• Okresy nieskładkowe – czyli okresy, w których składki nie były opłacane, ale które zgodnie z przepisami mogą zostać uwzględnione przy ustalaniu prawa do świadczeń.

Podstawę prawną stanowią przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Czym są okresy składkowe?

Okresy składkowe to okresy aktywności zawodowej lub inne okresy wskazane w ustawie, za które zostały opłacone składki na ubezpieczenie społeczne albo za które przepisy przewidywały obowiązek ich opłacania. Do okresów składkowych zalicza się między innymi:

OKRESY ZATRUDNIENIA I PODLEGANIA UBEZPIECZENIOM SPOŁECZNYM

Do tej grupy należą m.in.:

• Okresy opłacania składek na ubezpieczenie społeczne;
• Okresy zatrudnienia na podstawie stosunku pracy;
• Okresy prowadzenia działalności gospodarczej, jeżeli podlegały ubezpieczeniu społecznemu;
• Okresy wykonywania pracy nakładczej;
• Okresy pracy na podstawie umów agencyjnych i zlecenia, jeżeli podlegały ubezpieczeniu;
• Okresy pracy w spółdzielniach produkcyjnych;
• Okresy ubezpieczenia społecznego duchownych.

OKRESY SŁUŻBY I DZIAŁALNOŚCI PUBLICZNEJ

Do okresów składkowych zalicza się również:

• Czynną służbę wojskową w Wojsku Polskim oraz okresy równorzędne;
• Służbę w Policji, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej, Służbie Więziennej oraz innych wskazanych w ustawie formacjach;
• Okresy działalności kombatanckiej oraz okresy represji wojennych i powojennych;
• Okresy pełnienia funkcji posła lub senatora.

POZOSTAŁE OKRESY ZALICZANE JAKO SKŁADKOWE

Do okresów składkowych mogą zostać zaliczone także m.in.:

• Okresy pobierania zasiłku macierzyńskiego;
• Okresy pracy przymusowej określone w ustawie;
• Okresy zatrudnienia młodocianych;
• Okresy pracy wykonywanej podczas odbywania kary pozbawienia wolności;
• Okresy pobierania stypendium sportowego po ukończeniu 15 roku życia;
• Określone okresy pracy za granicą.

OKRESY SKŁADKOWE SPRZED 15 LISTOPADA 1991 R.

Za okresy składkowe mogą zostać uznane również okresy przypadające przed 15 listopada 1991 r., jeżeli spełniają warunki określone w ustawie.

Dotyczy to m.in.:

• Zatrudnienia na terenie Polski po ukończeniu 15 roku życia;
• Pracy obywateli polskich za granicą w określonych instytucjach i przedsiębiorstwach;
• Pracy przymusowej;
• Zatrudnienia młodocianych;
• Działalności gospodarczej;
• Pracy adwokatów;
• Działalności twórczej i artystycznej;
• Pracy nakładczej;
• Pracy wykonywanej na podstawie umów agencyjnych i zlecenia.

Jaki okres składkowy i nieskładkowy jest wymagany do uzyskania renty?

Zgodnie z art. 57 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednym z warunków uzyskania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy jest posiadanie wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego.

Warunek ten uznaje się za spełniony, jeżeli ubezpieczony posiada łącznie co najmniej:

Podstawa wymiaru renty z tytułu niezdolności do pracy

Podstawa wymiaru renty z tytułu niezdolności do pracy ustalana jest na zasadach określonych w art. 15-18 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Co do zasady podstawę wymiaru świadczenia stanowi przeciętna podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe lub ubezpieczenie społeczne z określonego okresu poprzedzającego rok złożenia wniosku o rentę.

Jakie lata bierze się pod uwagę przy ustalaniu podstawy wymiaru renty?

Zgodnie z przepisami podstawę wymiaru renty ustala się co do zasady na podstawie:

• kolejnych 10 lat kalendarzowych, wybranych przez ubezpieczonego z ostatnich 20 lat kalendarzowych poprzedzających bezpośrednio rok złożenia wniosku o rentę.
• 20 wybranych lat kalendarzowych przypadających przed rokiem zgłoszenia wniosku, wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu.

Co uwzględnia się przy obliczaniu podstawy wymiaru renty?

Przy ustalaniu podstawy wymiaru renty uwzględnia się nie tylko wynagrodzenia stanowiące podstawę składek, ale również określone świadczenia, w szczególności:

• wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy;
• zasiłek chorobowy;
• zasiłek macierzyński;
• zasiłek opiekuńczy;
• świadczenie rehabilitacyjne;
• zasiłek wyrównawczy;
• określone świadczenia wypłacane z Funduszu Pracy.

Jak obliczana jest wysokość podstawy wymiaru renty?

W celu ustalenia podstawy wymiaru:

• sumuje się kwoty podstaw wymiaru składek oraz wskazanych świadczeń za poszczególne lata;
• porównuje się je z przeciętnym wynagrodzeniem obowiązującym w danym roku;
• ustala się wskaźnik wysokości podstawy wymiaru;
• wskaźnik ten mnoży się przez kwotę bazową.

Wskaźnik wysokości podstawy wymiaru nie może przekroczyć 250%.

Podstawa wymiaru renty przy krótkim okresie ubezpieczenia

Jeżeli nie można ustalić podstawy wymiaru renty według ogólnych zasad, stosuje się rozwiązania szczególne. W przypadku niektórych osób podstawę wymiaru ustala się na podstawie składek opłaconych za okres faktycznego podlegania ubezpieczeniu.

Jeżeli ubezpieczony nie pozostawał w ubezpieczeniu przez co najmniej rok kalendarzowy, podstawy wymiaru renty nie ustala się na tej podstawie.

Renta po ustaniu zatrudnienia – kiedy można ją otrzymać?

Prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy może przysługiwać również osobie, która w chwili składania wniosku nie pozostaje już w zatrudnieniu. Sam fakt rozwiązania stosunku pracy nie wyklucza możliwości uzyskania świadczenia, jeżeli osoba spełnia wszystkie warunki określone w przepisach ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Zgodnie z art. 57 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje osobie, która spełnia łącznie następujące warunki:

• została uznana za niezdolną do pracy;
• posiada wymagany okres składkowy i nieskładkowy;
• niezdolność do pracy powstała w okresach wskazanych w ustawie albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów.

Oznacza to, że osoba, która utraciła zatrudnienie, nadal może ubiegać się o rentę, jeżeli jej niezdolność do pracy powstała w odpowiednim czasie po zakończeniu ubezpieczenia oraz spełnia pozostałe wymagania ustawowe.

Odprawa rentowa po przejściu na rentę z tytułu niezdolności do pracy

Pracownik, który spełnia warunki uprawniające do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy, może mieć prawo do odprawy pieniężnej w związku z zakończeniem zatrudnienia. Odprawa ta przysługuje, jeżeli ustanie stosunku pracy następuje w związku z przejściem pracownika na rentę.

Zasady przyznawania odprawy rentowej zostały określone w art. 92(1) Kodeksu pracy. Zgodnie z przepisem art. 92(1) § 1 Kodeksu pracy pracownikowi spełniającemu warunki uprawniające do renty z tytułu niezdolności do pracy lub emerytury, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na rentę lub emeryturę, przysługuje odprawa pieniężna w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia.

Prawo do odprawy rentowej powstaje, jeżeli spełnione są łącznie następujące przesłanki:

• pracownik spełnia warunki wymagane do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy;
• dochodzi do rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy;
• zakończenie zatrudnienia pozostaje w związku z przejściem na rentę.

Odprawa rentowa ma charakter jednorazowy, co oznacza to, że pracownik, który otrzymał już odprawę z tego tytułu, nie może ponownie uzyskać prawa do tego świadczenia. Zgodnie bowiem z art. 92(1) § 2 Kodeksu pracy pracownik, który otrzymał odprawę, nie może ponownie nabyć do niej prawa. Należy podkreślić, że odprawa rentowa jest niezależna od samego prawa do renty. Samo uzyskanie decyzji przyznającej rentę nie powoduje automatycznie wypłaty odprawy, konieczne jest, aby przejście na rentę pozostawało w związku z ustaniem stosunku pracy.

Podsumowanie

Renta z tytułu niezdolności do pracy jest świadczeniem, które ma zabezpieczyć sytuację finansową osoby, która z powodu stanu zdrowia utraciła możliwość wykonywania pracy zarobkowej przed osiągnięciem wieku emerytalnego. Prawo do renty zależy nie tylko od samego stwierdzenia niezdolności do pracy, ale również od spełnienia dodatkowych warunków, takich jak odpowiedni okres składkowy i nieskładkowy oraz powstanie niezdolności w czasie wymaganym przez przepisy.

Na wysokość renty wpływa przede wszystkim podstawa wymiaru świadczenia, ustalana na podstawie przychodów, od których były odprowadzane składki na ubezpieczenia społeczne. Dlatego znaczenie mają zarówno wysokość osiąganych zarobków, jak i długość okresów ubezpieczenia. Warto pamiętać, że renta może zostać przyznana zarówno na określony czas, jak i bezterminowo w zależności od rokowań medycznych dotyczących odzyskania zdolności do pracy. Natomiast pracownik, który kończy zatrudnienie w związku z przejściem na rentę, może dodatkowo uzyskać odprawę rentową na zasadach określonych w Kodeksie pracy.