Zmowa przetargowa jako czyn nieuczciwej konkurencji. Czy jest karalna?

×

Zawieranie tajnych porozumień w przetargach, ustalanie cen czy dzielenie rynku może wydawać się sposobem na zyski, ale w świetle prawa to poważny czyn zabroniony. Dlatego wielu zadaje sobie pytanie – czy zmowa przetargowa jest karalna i jakie kary grożą za takie działania? Odpowiedź na te pytania znajdziesz w poniższym artykule!

Zmowa przetargowa a przepisy prawa

Zmowa przetargowa powinna być analizowana w świetle trzech kluczowych aktów prawnych, których przepisy jasno regulują, czym jest zmowa przetargowa i jakie niesie konsekwencje. Zarówno Prawo zamówień publicznych, jak i ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów oraz Kodeks cywilny przewidują mechanizmy mające na celu ochronę uczciwej konkurencji i eliminowanie nieuczciwych praktyk w przetargach.

I. PRAWO ZAMÓWIEŃ PUBLICZNYCH

Ustawa z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych – art. 108 ust. 1 pkt 5: Z postępowania o udzielenie zamówienia wyklucza się wykonawcę: jeżeli zamawiający może stwierdzić, na podstawie wiarygodnych przesłanek, że wykonawca zawarł z innymi wykonawcami porozumienie mające na celu zakłócenie konkurencji, w szczególności jeżeli należąc do tej samej grupy kapitałowej w rozumieniu ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów, złożyli odrębne oferty, oferty częściowe lub wnioski o dopuszczenie do udziału w postępowaniu, chyba że wykażą, że przygotowali te oferty lub wnioski niezależnie od siebie.

Z powyższej regulacji wynika, że:

• jeśli wykonawca zawiera porozumienie z innymi wykonawcami w celu zakłócenia konkurencji, zamawiający może go wykluczyć z postępowania – dotyczy to m.in. sytuacji, gdy firmy z tej samej grupy kapitałowej składają oddzielne oferty, które w rzeczywistości są przygotowane wspólnie (wyjątkiem są sytuacje, gdy wykonawcy wykażą, że ich oferty były przygotowane niezależnie od siebie)
• prawo zamówień publicznych wyraźnie zakazuje zmów przetargowych i daje zamawiającemu narzędzie do eliminowania firm naruszających konkurencję

II. USTAWA O OCHRONIE KONKURENCJI I KONSUMENTÓW

Ustawa z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów – art. 6 ust. 1 pkt 7: Zakazane są porozumienia, których celem lub skutkiem jest wyeliminowanie, ograniczenie lub naruszenie w inny sposób konkurencji na rynku właściwym, polegające w szczególności na: uzgadnianiu przez przedsiębiorców przystępujących do przetargu lub przez tych przedsiębiorców i przedsiębiorcę będącego organizatorem przetargu warunków składanych ofert, w szczególności zakresu prac lub ceny.

Z powyższej regulacji wynika, że:

• Zakazane są wszelkie porozumienia ograniczające konkurencję na rynku, w tym w przetargach.
• Szczególnie zabronione jest:
  • uzgadnianie warunków ofert (np. cena, zakres prac)
  • porozumienia między uczestnikami przetargu lub między uczestnikami a organizatorem
• Zmowa przetargowa jest czynem nieuczciwej konkurencji, a jej celem lub skutkiem jest ograniczenie wolnej konkurencji, a to może prowadzić do odpowiedzialności karnej lub cywilnej.

III. KODEKS CYWILNY

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – art. 70(5)

§ 1. Organizator oraz uczestnik aukcji albo przetargu może żądać unieważnienia zawartej umowy, jeżeli strona tej umowy, inny uczestnik lub osoba działająca w porozumieniu z nimi wpłynęła na wynik aukcji albo przetargu w sposób sprzeczny z prawem lub dobrymi obyczajami. Jeżeli umowa została zawarta na cudzy rachunek, jej unieważnienia może żądać także ten, na czyj rachunek umowa została zawarta, lub dający zlecenie.

§ 2. Uprawnienie powyższe wygasa z upływem miesiąca od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o istnieniu przyczyny unieważnienia, nie później jednak niż z upływem roku od dnia zawarcia umowy.

Z powyższej regulacji wynika, że:

• każdy uczestnik przetargu lub jego organizator może żądać unieważnienia umowy, jeśli wynik przetargu został sfałszowany lub zmanipulowany wbrew prawu lub dobrym obyczajom
• prawo to przysługuje również osobie, na której rachunek zawarto umowę
• termin, to 1 miesiąc od wykrycia przyczyny, nie później niż 1 rok od zawarcia umowy
• zmowa przetargowa daje podstawę do unieważnienia umowy i ochrony uczestników przetargu przed nieuczciwymi praktykami, co więcej możliwe jest również dochodzenie odszkodowania za straty poniesione w wyniku zakłócenia przetargu

WAŻNE – zmowa przetargowa może być analizowana w świetle trzech kluczowych aktów prawnych:

1. Prawo zamówień publicznych – przewiduje wykluczenie wykonawcy z postępowania, jeśli istnieją przesłanki, że zawarł porozumienie zakłócające konkurencję
2. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów – zakazuje porozumień między przedsiębiorcami, których celem lub skutkiem jest ograniczenie konkurencji, w tym w przetargach
3. Kodeks cywilny – umożliwia unieważnienie umowy przetargowej, jeśli jej wynik został zmanipulowany wbrew prawu lub dobrym obyczajom

Zmowa przetargowa – co to znaczy? Zmową przetargową jest nielegalne porozumienie między uczestnikami przetargu, którego celem jest sztuczne ograniczenie konkurencji i uzyskanie nieuczciwej przewagi. W praktyce może przybierać różne formy, takie jak:

• ustalanie cen ofertowych,
• podział rynku lub kontraktów,
• wykluczanie wybranych firm z przetargu.

Takie działania zakłócają wolną konkurencję, prowadzą do zniekształcenia rynku i szkodzą zarówno innym przedsiębiorcom, jak i instytucjom zamawiającym. Zmowa przetargowa jest zakazana i stanowi naruszenie prawa zamówień publicznych oraz przepisów antymonopolowych. Firmy uczestniczące w takich porozumieniach mogą być wykluczone z przetargu, a ich działania mogą skutkować odpowiedzialnością cywilną i karną. Uczestnicy lub organizatorzy przetargu mają prawo unieważnić umowę, jeśli jej wynik został zmanipulowany w sposób sprzeczny z prawem lub dobrymi obyczajami.

A jeśli chcesz wiedzieć, co to jest przetarg i jak wziąć w nim udział, to przeczytaj ten artykuł.

Konsorcjum firma a zmowa przetargowa

W kontekście prawa konkurencji, zmowa przetargowa jest zakazana jako porozumienie ograniczające konkurencję na rynku właściwym (art. 6 ust. 1 pkt 7 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów). Obejmuje to wszelkie uzgodnienia dotyczące warunków ofert, w tym ceny, zakresu prac czy terytorium działania, a naruszenie przepisów może wystąpić zarówno przy faktycznym wyeliminowaniu konkurencji, jak i przy samym zamiarze ograniczenia konkurencji.

Konsorcjum, jako forma współpracy przedsiębiorców w przetargu, nie jest automatycznie uznawane za zmowę przetargową. Z jednej strony, konsorcjum umożliwia słabszym podmiotom łączenie potencjałów ekonomicznych, technicznych i finansowych w celu efektywnego uczestnictwa w przetargu, a z drugiej strony, jeżeli w ramach konsorcjum przynajmniej dwóch niezależnych przedsiębiorców uzgadnia warunki wspólnej oferty w celu ograniczenia konkurencji lub wyeliminowania ryzyka porażki rynkowej, może dojść do naruszenia prawa konkurencji.

Oceniając, czy konsorcjum może mieć charakter antykonkurencyjny, należy uwzględnić:

• cel porozumienia – czy współpraca służy wyłącznie legalnej kooperacji i realizacji wspólnego zamówienia, czy ukrywa zmowę kartelową
• skutki porozumienia – czy wywołuje ograniczenie konkurencji lub szkodzi interesowi publicznemu
• struktura konsorcjum – brak odrębnej osobowości prawnej nie wyklucza odpowiedzialności poszczególnych przedsiębiorców za działania antykonkurencyjne
• proporcjonalność i konieczność uzgodnień – czy ograniczenia wprowadzane w ramach konsorcjum są niezbędne do osiągnięcia celu gospodarczego (np. efektywne wykonanie zamówienia)

W konsekwencji, dopuszczalność konsorcjum w przetargach nie wyklucza oceny jego działań jako potencjalnej zmowy przetargowej, a każdy przypadek wymaga indywidualnej analizy zarówno pod kątem prawa karnego, jak i prawa ochrony konkurencji.

Chcesz wiedzieć, czym jest konsorcjum firm? Jeśli tak, to przeczytaj ten artykuł.

Czy zmowa przetargowa jest karalna?

Tak, zmowa przetargowa jest karalna i może skutkować zarówno odpowiedzialnością cywilną, jak i karną.

I. ODPOWIEDZIALNOŚĆ CYWILNA

Na podstawie Kodeksu cywilnego (art. 70(5)) uczestnicy przetargu lub jego organizator mogą żądać unieważnienia umowy, jeśli jej wynik został zmanipulowany w sposób sprzeczny z prawem lub dobrymi obyczajami.

• Podmioty uprawnione: roszczenie mogą zgłosić:
  • Organizator przetargu
  • Każdy uczestnik przetargu
  • Podmiot, na którego rachunek lub zlecenie zawarto umowę
• Przesłanki odpowiedzialności:
  • Musi być wykazane bezprawne zachowanie określonych podmiotów
  • Zachowanie to musi mieć wpływ na wynik przetargu (np. przez zmowę, sztucznie ustalone ceny, wykluczenie konkurentów)
  • Bezprawność obejmujezarówno sprzeczność z normami prawnymi, jak i z dobrymi obyczajami
• Skutki:
  • Unieważnienie umowy działa ex tunc (czyli od momentu jej zawarcia)
  • Możliwe jest dochodzenie odszkodowania za straty poniesione w wyniku zakłócenia przetargu
  • Uprawnienie ma charakter prywatnoprawny, czyli jest elementem odpowiedzialności cywilnej

II. ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny w przepisie art. 305 reguluje kwestie związane z zakłóceniem przetargu publicznego. Z tejże regulacji płyną następujące wnioski, tj.:

• Zakłócanie przetargu (§1):
  • Kto utrudnia lub udaremnia przetargna szkodę właściciela mienia, osoby, instytucji lub interesu publicznego, podlega karze pozbawienia wolności do 3 lat
• Bezprawny wpływ na wynik przetargu (§2):
  • Kto wchodzi w porozumienie z inną osobą, przekazuje lub zataja istotne informacje, aby wpłynąć na wynik przetargu lub zamówienia publicznego, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat
  • Jest to typowy przepis obejmujący zmowę przetargową – ukrywanie lub ustalanie ofert, podział rynku itp.
• Działanie w celu osiągnięcia korzyści (§3):
  • Jeśli sprawca działa dla zysku majątkowego lub osobistego, kara wzrasta do 6 miesięcy – 8 lat pozbawienia wolności
  • Obejmuje to zarówno bezpośrednie korzyści finansowe, jak i inne formy osobistej przewagi
• Zastosowanie do aukcji (§4):
  • Przepisy te stosuje się także do aukcji, nie tylko do przetargów
• Ściganie (§5):
  • Przestępstwo jest ścigane na wniosek pokrzywdzonego, chyba że pokrzywdzonym jest Skarb Państwa lub przynajmniej część przetargu finansowana jest ze środków publicznych
• Ujawnienie przestępstwa (§6):
  • Osoba, która zawiadomi organ ścigania o popełnionym przestępstwie i ujawni wszystkie okoliczności, nie podlega karze

Zmowa przetargowa podlega również odpowiedzialności karnej, obejmującej kary pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 8 lat, w zależności od charakteru działania, jego skutków oraz osiągniętej korzyści majątkowej lub osobistej. Przepis obejmuje zarówno bezpośrednie zakłócanie przetargu, jak i ustalanie wyników przetargu w porozumieniu z innymi uczestnikami. Ściganie tego przestępstwa następuje na wniosek pokrzywdzonego, co oznacza, że odpowiedzialność karna zaczyna działać dopiero, gdy osoba lub instytucja poszkodowana złoży wniosek o ściganie. Wyjątkiem są sytuacje, w których pokrzywdzonym jest Skarb Państwa lub przynajmniej część przetargu finansowana jest ze środków publicznych, wówczas organy ścigania działają z urzędu.

Dodatkowo, przepis przewiduje możliwość uniknięcia kary, jeśli sprawca przestępstwa zawiadomi organ ścigania lub odpowiedni organ ochrony konkurencji i ujawni wszystkie istotne okoliczności czynu, zanim organ się o nim dowie. Mechanizm ten służy zarówno do ujawniania zmów przetargowych, jak i do ochrony interesu publicznego poprzez zachęcanie do współpracy z organami ścigania.

Gdzie zgłosić zmowę przetargową?

Jeżeli zauważysz zmowę przetargową, warto wiedzieć, gdzie zgłosić zmowę przetargową. W Polsce można to zrobić:

• do Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK) – https://uokik.gov.pl/ograniczanie-konkurencji-postepowania
• na policji lub w prokuraturze w przypadku podejrzenia przestępstwa karnego (ustnie lub pisemnie) – wzór zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa znajdziesz tutaj
• do zamawiającego publicznego, który może unieważnić przetarg lub wykluczyć uczestników.

Podsumowanie

Zmowa przetargowa to poważne naruszenie zasad konkurencji, które może prowadzić do wysokich kar i odpowiedzialności prawnej. Warto znać definicję i formy zmowy, wiedzieć, że zmowa przetargowa jest karalna, oraz wiedzieć, gdzie zgłosić zmowę przetargową w przypadku jej podejrzenia. Świadomość tych zagrożeń jest kluczowa dla przedsiębiorców uczestniczących w przetargach i zamówieniach publicznych.