Zakaz konkurencji członków zarządu wobec spółki – obowiązki i konsekwencje

×

Przepisy w tym zakresie mają zapobiegać konfliktowi interesów, wykorzystywaniu informacji poufnych oraz sytuacjom, w których osoba zarządzająca wspierałaby podmiot konkurencyjny kosztem spółki, którą reprezentuje.

W poniższym artykule wyjaśnimy, jak działa zakaz konkurencji w spółce z o.o., czy można uzyskać zgodę na działalność konkurencyjną oraz jakie są konsekwencje naruszenia takiego zakazu.

Na czym polega działalność konkurencyjna w spółce z o.o.?

Działalność konkurencyjna w spółce z o.o. została uregulowana w przepisie art. 211 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych, zgodnie z którym:

• Członek zarządu nie może bez zgody spółki zajmować się interesami konkurencyjnymi ani uczestniczyć w spółce konkurencyjnej jako wspólnik spółki cywilnej, spółki osobowej lub jako członek organu spółki kapitałowej bądź uczestniczyć w innej konkurencyjnej osobie prawnej jako członek organu. Zakaz obejmuje także udział w konkurencyjnej spółce kapitałowej w przypadku posiadania przez członka zarządu co najmniej 10% udziałów lub akcji tej spółki albo prawa do powołania co najmniej jednego członka zarządu.
• Jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej, zgody na prowadzenie działalności konkurencyjnej udziela organ uprawniony do powołania zarządu.

Z powyższych przepisów wynika, że zakaz konkurencji ma znacznie szerszy zakres niż samo prowadzenie własnej firmy konkurencyjnej. Obejmuje on nie tylko samodzielne wykonywanie działalności konkurencyjnej, lecz również różne formy zaangażowania w podmioty prowadzące działalność konkurencyjną. Oznacza to, że członek zarządu może naruszyć zakaz także wtedy, gdy formalnie nie prowadzi własnego przedsiębiorstwa, ale pełni funkcję w organach konkurencyjnej spółki, jest wspólnikiem spółki osobowej prowadzącej konkurencyjną działalność lub posiada istotny pakiet udziałów albo akcji dający realny wpływ na funkcjonowanie konkurenta.

Istotne jest również to, że ustawowy zakaz konkurencji nie ma charakteru bezwzględnego. Członek zarządu może podejmować działalność konkurencyjną, jeżeli wcześniej uzyska zgodę właściwego organu spółki. W praktyce pozwala to uniknąć naruszenia obowiązków lojalności wobec spółki i wyłącza odpowiedzialność z tytułu złamania zakazu konkurencji.

Zatem członek zarządu powinien zachować pełną lojalność wobec spółki. W praktyce oznacza to, że bez uzyskania wymaganej zgody nie może podejmować działań, które mogłyby pozostawać w konflikcie z interesami spółki. W szczególności:

• Nie może prowadzić działalności konkurencyjnej – nie może prowadzić działalności konkurencyjnej we własnym imieniu ani na rzecz innego podmiotu.
• Nie może angażować się w działalność konkurencyjnych przedsiębiorstw – jeżeli ustawa uznaje taki udział za naruszenie zakazu.
• Zakaz obejmuje szeroki zakres aktywności – zakaz obejmuje zarówno aktywne prowadzenie działalności, jak i określone formy uczestnictwa w konkurencyjnych podmiotach, np. jako wspólnik spółki osobowej, członek organu czy znaczący udziałowiec konkurencyjnej spółki kapitałowej.
• Dopuszczalne jest odstępstwo od zakazu – jednak wyłącznie po uzyskaniu zgody właściwego organu spółki.
• Celem regulacji jest ochrona interesów spółki – w szczególności jej klientów, informacji poufnych, tajemnicy przedsiębiorstwa oraz pozycji rynkowej.

Warto podkreślić, że ocena, czy dana działalność ma charakter konkurencyjny, zależy przede wszystkim od jej rzeczywistego przedmiotu oraz tego, czy może prowadzić do rywalizacji z działalnością prowadzoną przez spółkę. Nie wystarczy zatem samo formalne podobieństwo profilu działalności – istotne jest, czy oba podmioty konkurują lub mogą konkurować o tych samych klientów, kontrakty albo rynek.

Jak działa zakaz konkurencji w spółce z o.o.?

Zakaz konkurencji w spółce z o.o. wynika bezpośrednio z przepisów KSH, dlatego obowiązuje z mocy prawa i nie wymaga zamieszczania dodatkowych postanowień w umowie spółki. Oznacza to, że każda osoba powołana do zarządu automatycznie zostaje objęta ustawowym obowiązkiem lojalności wobec spółki oraz ograniczeniami dotyczącymi prowadzenia działalności konkurencyjnej.

Od kiedy obowiązuje zakaz konkurencji w spółce z o.o.?

Zakaz konkurencji zaczyna obowiązywać z chwilą skutecznego powołania danej osoby do zarządu. Nie ma znaczenia, czy członek zarządu wykonuje swoje obowiązki na podstawie samego aktu powołania, umowy o pracę, kontraktu menedżerskiego czy innej umowy cywilnoprawnej. Istotne jest wyłącznie pełnienie funkcji członka zarządu.

Kogo obejmuje zakaz konkurencji w spółce z o.o.?

Ustawowy zakaz konkurencji obejmuje wszystkie osoby pełniące funkcję członka zarządu spółki z o.o., niezależnie od:

• sposobu ich powołania;
• zakresu powierzonych obowiązków;
• sposobu reprezentacji spółki;
• podstawy prawnej wykonywania obowiązków;
• pobierania wynagrodzenia za pełnienie funkcji.

Nie ma więc znaczenia, czy członek zarządu odpowiada za sprawy finansowe, sprzedaż, kwestie techniczne czy wyłącznie reprezentację spółki. Każdy z nich podlega tym samym ograniczeniom wynikającym z art. 211 Kodeksu spółek handlowych.

Zakaz konkurencji obowiązuje:

• zarówno prezesa zarządu, jak i wiceprezesów oraz pozostałych członków zarządu (ważne – przepisy nie przewidują żadnych wyjątków uzależnionych od pełnionej funkcji lub zakresu odpowiedzialności);
• również wtedy, gdy zarząd jest jednoosobowy (ważne – fakt, że jedna osoba samodzielnie prowadzi sprawy spółki i reprezentuje ją na zewnątrz, nie zwalnia jej z obowiązku zachowania lojalności wobec spółki oraz powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej);
• wspólnik, który jednocześnie pełni funkcję członka zarządu, podlega takim samym ograniczeniom jak pozostali członkowie zarządu i bez wymaganej zgody nie może prowadzić działalności konkurencyjnej ani angażować się w działalność konkurencyjnych podmiotów.

Czas trwania zakazu konkurencji w spółce z o.o.

Jednym z najczęściej zadawanych pytań jest to, ile obowiązuje zakaz konkurencji członków zarządu. Odpowiedź zależy od źródła, z którego wynika obowiązek powstrzymania się od działalności konkurencyjnej.

Zakaz konkurencji może wynikać:

• Z ustawy – wówczas obowiązuje na podstawie art. 211 KSH przez cały okres pełnienia funkcji członka zarządu i wygasa z chwilą ustania mandatu, np. wskutek odwołania, rezygnacji lub upływu kadencji.
• Z umowy o zakazie konkurencji – jeżeli została zawarta pomiędzy spółką a członkiem zarządu, może obowiązywać również po zakończeniu pełnienia funkcji, przez okres określony w tej umowie.
• Z umowy spółki albo statutu – w zakresie, w jakim przewidują one dodatkowe obowiązki lub doprecyzowują zasady dotyczące zakazu konkurencji, o ile pozostaje to zgodne z obowiązującymi przepisami.

W praktyce oznacza to, że ustawowy zakaz konkurencji co do zasady wygasa wraz z ustaniem mandatu członka zarządu. Jeżeli jednak spółce zależy na ochronie swoich interesów także po zakończeniu pełnienia funkcji przez członka zarządu, powinna zadbać o zawarcie odpowiedniej umowy o zakazie konkurencji regulującej czas jego obowiązywania oraz zakres ograniczeń. Oznacza to, że choć ustawowy zakaz konkurencji co do zasady wygasa wraz z ustaniem mandatu członka zarządu, strony mogą przewidzieć dalej idącą ochronę interesów spółki poprzez odpowiednie postanowienia umowne, obowiązujące również po zakończeniu pełnienia funkcji.

Czy można uzyskać zgodę na działalność konkurencyjną?

Przepis art. 211 § 1 KSH przewiduje możliwość uzyskania zgody na prowadzenie działalności konkurencyjnej przez członka zarządu Członek zarządu nie może bez zgody spółki zajmować się interesami konkurencyjnymi ani też uczestniczyć w spółce konkurencyjnej (…)

Co więcej zgodnie z art. 211 § 2 KSH Jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej, zgody udziela organ uprawniony do powołania zarządu.

Z powyższych przepisów wynika kilka kluczowych konsekwencji:

• Zakaz konkurencji nie ma charakteru bezwzględnego – może zostać uchylony w drodze zgody spółki.
• Zgoda musi być udzielona przez właściwy organ spółki – najczęściej będzie to zgromadzenie wspólników, chyba że umowa spółki stanowi inaczej.
• Brak zgody oznacza bezwzględny zakaz działania konkurencyjnego – każda aktywność konkurencyjna podjęta bez zgody stanowi naruszenie art. 211 KSH.

W konsekwencji, uzyskanie zgody na działalność konkurencyjną powoduje, że członek zarządu działa legalnie w granicach udzielonego upoważnienia i nie ponosi odpowiedzialności z tytułu naruszenia zakazu konkurencji. Brak takiej zgody oznacza natomiast ryzyko odpowiedzialności wobec spółki, w tym w szczególności odpowiedzialności odszkodowawczej oraz możliwości odwołania z pełnionej funkcji.

Jednakże co istotne, w piśmiennictwie wskazuje się, że Zakaz konkurencji obowiązujący członka zarządu może zostać uchylony na podstawie zgody spółki. Nie wydaje się jednak, by intencją ustawodawcy było dopuszczenie w drodze zgody spółki generalnego zwolnienia członków zarządu z obowiązku powstrzymania się od działalności konkurencyjnej. Zgoda taka może być przez spółkę udzielona przede wszystkim wówczas, gdy z okoliczności wynika, że podjęcie przez członka zarządu zachowań objętych zakazem konkurencji nie spowoduje niekorzystnych dla niej konsekwencji, czy wręcz będzie działaniem w jej interesie [por. K. Kopaczyńska-Pieczniak [w:] Kodeks spółek handlowych. Tom II. Komentarz do art. 151-300, red. A. Kidyba, Warszawa 2018, art. 211].

Z przedstawionego stanowiska doktryny wynika, że możliwość udzielenia zgody na działalność konkurencyjną nie powinna być interpretowana jako dopuszczenie do całkowitego i generalnego zniesienia zakazu konkurencji członków zarządu. Oznacza to, że:

• Zgoda spółki nie może mieć charakteru ogólnego – nie powinna prowadzić do generalnego zwolnienia członka zarządu z obowiązku lojalności wobec spółki.
• Każda zgoda powinna być oceniana indywidualnie – w odniesieniu do konkretnych okoliczności i planowanych działań.
• Kluczowe znaczenie ma interes spółki – zgoda może być udzielona w sytuacji, gdy brak jest ryzyka dla spółki albo gdy określone działania członka zarządu mogą być dla niej neutralne, a nawet korzystne.
• Dopuszczalne jest „warunkowe” zezwolenie na działalność konkurencyjną – ograniczone np. do konkretnego projektu, czasu lub zakresu działalności.
• Celem instytucji zgody nie jest zniesienie zakazu konkurencji – lecz elastyczne zarządzanie konfliktem interesów w konkretnych stanach faktycznych.

W konsekwencji zakaz konkurencji członków zarządu zachowuje swój podstawowy charakter ochronny. Zgoda spółki stanowi wyjątek od zasady lojalności wobec spółki, który powinien być stosowany ostrożnie i każdorazowo w oparciu o ocenę potencjalnego wpływu działań członka zarządu na interesy spółki.

Naruszenie zakazu konkurencji członków zarządu – jakie są konsekwencje?

Naruszenie zakazu konkurencji przez członka zarządu należy do najpoważniejszych naruszeń obowiązków korporacyjnych wynikających z Kodeksu spółek handlowych. Ustawodawca przewiduje w tym zakresie szeroki katalog konsekwencji, których celem jest ochrona interesów spółki oraz przeciwdziałanie konfliktowi interesów i wykorzystywaniu informacji poufnych.

Przykład praktyczny

Spółka z o.o. świadczy usługi marketingowe dla e-commerce – prowadzi kampanie reklamowe, social media oraz strategie sprzedażowe dla sklepów internetowych. Członek zarządu tej spółki postanawia równolegle założyć jednoosobową działalność gospodarczą, w ramach której oferuje prowadzenie kampanii Google Ads, obsługę social media, doradztwo marketingowe dla sklepów internetowych. Choć formalnie działa jako niezależny przedsiębiorca, zakres jego usług pokrywa się z działalnością spółki.

W takiej sytuacji dochodzi do działalności konkurencyjnej w rozumieniu art. 211 KSH, ponieważ:

• oba podmioty kierują ofertę do tej samej grupy klientów (e-commerce),
• świadczą identyczne lub bardzo zbliżone usługi,
• mogą konkurować o te same kontrakty.

W efekcie, bez uprzedniej zgody zgromadzenia wspólników, członek zarządu narusza zakaz konkurencji, nawet jeśli:

• nie wykorzystuje bezpośrednio zasobów spółki,
• działa poza godzinami pracy,
• prowadzi działalność pod własnym nazwiskiem.

Spółka może w takiej sytuacji:

• odwołać członka zarządu z funkcji,
• dochodzić odszkodowania,
• powołać się na naruszenie obowiązku lojalności,
• a w przypadku dodatkowej umowy – naliczyć karę umowną.

Działalność konkurencyjna wspólnika jako podstawa wyłączenia ze spółki z o.o.

Prowadzenie przez wspólnika działalności konkurencyjnej wobec spółki może stanowić „ważną przyczynę” w rozumieniu art. 266 Kodeksu spółek handlowych, uzasadniającą jego wyłączenie wspołnika ze spółki z o.o. Jest to jedna z najczęściej wskazywanych w praktyce przesłanek, obok m.in. działania na szkodę spółki czy naruszenia obowiązku lojalności. Wskazać należy, że zachowania konkurencyjne, jeżeli godzą w interes spółki lub uniemożliwiają prawidłową współpracę wspólników, mogą prowadzić do sytuacji, w której dalsze pozostawanie wspólnika w strukturze spółki staje się obiektywnie nieuzasadnione. Kluczowe znaczenie ma jednak ocena całokształtu okoliczności, sama potencjalna konkurencja nie zawsze będzie wystarczająca, jeśli nie wywołuje realnego wpływu na funkcjonowanie spółki.

Więcej na temat: Kiedy jest możliwe wyłączenie wspólnika ze spółki z o.o.? Wzór pozwu wraz z komentarzem

Podsumowanie

Zakaz konkurencji członków zarządu wynikający z art. 211 KSH obowiązuje przez cały okres pełnienia funkcji i ma na celu ochronę interesów spółki przed konfliktem interesów i działalnością konkurencyjną. Obejmuje zarówno prowadzenie własnej działalności, jak i udział w podmiotach konkurencyjnych. Działalność konkurencyjna w spółce z o.o. może być dopuszczona wyłącznie po uzyskaniu zgody właściwego organu spółki i zawsze powinna być oceniana indywidualnie, w kontekście realnego ryzyka dla spółki. Naruszenie zakazu może skutkować odwołaniem z funkcji, odpowiedzialnością odszkodowawczą oraz konsekwencjami biznesowymi i reputacyjnymi. Zakaz co do zasady wygasa z chwilą zakończenia mandatu, chyba że strony zawrą odrębną umowę. W praktyce przed podjęciem jakiejkolwiek aktywności „na granicy konkurencji” warto uzyskać formalną zgodę spółki, aby uniknąć ryzyka sporu korporacyjnego.