Brak zwrotu zaliczki a oszustwo – kiedy niewykonanie umowy nie jest przestępstwem?

Jednak nie każde niewykonanie umowy jest jednak przestępstwem, bowiem w praktyce granica pomiędzy sporem cywilnoprawnym a oszustwem może być istotna, szczególnie gdy kontrahent tłumaczy niewykonanie usługi problemami finansowymi, organizacyjnymi lub innymi nieprzewidzianymi okolicznościami. Sam fakt, że usługa nie została wykonana, a zaliczka nie została zwrócona, nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności karnej. O tym, czy w konkretnej sprawie można mówić o oszustwie, decydują przede wszystkim okoliczności zawarcia umowy oraz zamiar kontrahenta w chwili przyjmowania pieniędzy. Jeżeli już wtedy nie zamierzał wykonać swojego zobowiązania, a umowa służyła mu jedynie do uzyskania pieniędzy, ocena takiego zachowania może być zupełnie inna niż w przypadku późniejszego niewykonania umowy.

W niniejszym artykule wyjaśniamy, kiedy brak zwrotu zaliczki może stanowić oszustwo, a kiedy pozostaje wyłącznie sporem cywilnym oraz podpowiadamy, jak wyegzekwować zwrot zaliczki za niewykonaną usługę.

Brak zwrotu zaliczki a niewykonanie umowy

Samo niewykonanie umowy nie przesądza o odpowiedzialności karnej kontrahenta, bowiem jeżeli przedsiębiorca otrzymał zaliczkę, a następnie nie wykonał usługi lub nie dostarczył towaru, to w pierwszej kolejności należy ustalić, jakie konsekwencje niewykonania zobowiązania przewiduje umowa oraz przepisy prawa cywilnego. W zależności od okoliczności może powstać możliwość żądania wykonania zobowiązania, odstąpienia od umowy, zwrotu wpłaconej zaliczki czy też dochodzenia odszkodowania.

Przykładowo, klient wpłacił 5 000 zł zaliczki za wykonanie usługi remontowej. Wykonawca nie rozpoczął prac, w związku z czym klient chce odzyskać wpłacone pieniądze. Sam fakt, że wykonawca nie zrealizował usługi, nie oznacza jeszcze, że dopuścił się oszustwa. Może natomiast oznaczać, że nie wykonał zobowiązania wynikającego z umowy i ponosi z tego tytułu odpowiedzialność cywilnoprawną.

Zgodnie z przepisem art. 471 Kodeksu cywilnego dłużnik jest co do zasady zobowiązany do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności.

Nie zawsze jednak sam upływ terminu wykonania umowy oznacza, że zaliczka automatycznie podlega zwrotowi. Brak zwrotu zaliczki a niewywiązanie się z umowy należy oceniać z uwzględnieniem treści zawartej umowy, charakteru zobowiązania, przyczyn niewykonania świadczenia oraz tego, czy i w jaki sposób umowa została rozwiązana lub od niej odstąpiono. W niektórych przypadkach dopiero skuteczne odstąpienie od umowy będzie podstawą do żądania zwrotu spełnionego wcześniej świadczenia. W innych obowiązek zwrotu może wynikać bezpośrednio z treści umowy albo z przepisów prawa. Dlatego przed skierowaniem do kontrahenta wezwania do zwrotu zaliczki warto ustalić przede wszystkim, czy po stronie drugiej strony rzeczywiście powstał obowiązek jej zwrotu oraz z czego ten obowiązek wynika.

Co istotne, kwestia odpowiedzialności cywilnej za niewykonanie umowy powinna być odróżniona od odpowiedzialności karnej. Przed skierowaniem sprawy na drogę postępowania karnego należy zatem ustalić, czy zachowanie kontrahenta było jedynie niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania, czy też już w chwili zawierania umowy i przyjmowania pieniędzy działał on z zamiarem wprowadzenia drugiej strony w błąd i uzyskania korzyści majątkowej. Dopiero w tym drugim przypadku może pojawić się kwestia odpowiedzialności za przestępstwo oszustwa.

Brak zwrotu zaliczki a oszustwo

Przestępstwo oszustwa zostało uregulowane w art. 286 § 1 Kodeksu karnego i zgodnie z tym przepisem odpowiedzialności karnej podlega osoba, która, działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem poprzez wprowadzenie jej w błąd albo wyzyskanie błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania.

W kontekście braku zwrotu zaliczki istotne jest zatem to, że dla przypisania odpowiedzialności za oszustwo nie wystarczy samo stwierdzenie, że kontrahent nie wykonał umowy i nie zwrócił otrzymanych pieniędzy. Konieczne jest wykazanie, że jego zachowanie odpowiada wszystkim ustawowym znamionom tego przestępstwa. Jednym z najistotniejszych elementów jest doprowadzenie pokrzywdzonego do niekorzystnego rozporządzenia mieniem. W przypadku umów może ono polegać na zapłacie zaliczki za towar lub usługę, przy czym samo przekazanie pieniędzy nie przesądza jeszcze o popełnieniu oszustwa. Konieczne jest również ustalenie, że do rozporządzenia mieniem doszło wskutek wprowadzenia pokrzywdzonego w błąd, wyzyskania jego błędu albo innej formy działania wskazanej w art. 286 § 1 Kodeksu karnego.

Szczególne znaczenie w tego rodzaju sprawach ma zamiar sprawcy. Należy bowiem ustalić, czy w chwili zawierania umowy i przyjmowania zaliczki kontrahent rzeczywiście zamierzał wykonać swoje zobowiązanie. Jeżeli przedsiębiorca początkowo zamierzał zrealizować usługę, jednak później, przykładowo z powodu problemów finansowych, organizacyjnych czy technicznych nie był w stanie tego zrobić, samo niewykonanie umowy i brak zwrotu zaliczki nie przesądzają jeszcze o oszustwie.

Odmiennie należy ocenić sytuację, w której kontrahent już w chwili zawierania umowy nie zamierzał jej wykonać, a zawarcie umowy i przyjęcie zaliczki służyło mu wyłącznie uzyskaniu korzyści majątkowej. Jeżeli dodatkowo wprowadził drugą stronę w błąd co do swoich zamiarów, możliwości wykonania świadczenia lub innych istotnych okoliczności, jego zachowanie może wyczerpywać znamiona oszustwa.

Dlatego przy ocenie, czy brak zwrotu zaliczki a niewykonanie umowy może prowadzić do odpowiedzialności karnej, nie można koncentrować się wyłącznie na tym, co wydarzyło się po zawarciu umowy. Istotne jest przede wszystkim ustalenie, jaki był rzeczywisty zamiar kontrahenta w momencie zawierania umowy i przyjmowania pieniędzy.

W praktyce znaczenie mogą mieć zarówno okoliczności towarzyszące zawarciu umowy, jak i późniejsze zachowanie kontrahenta. Jeżeli przykładowo okaże się, że przedsiębiorca zawierał jednocześnie wiele umów, pobierał zaliczki od kolejnych klientów pomimo braku możliwości realizacji zamówień, posługiwał się nieprawdziwymi informacjami lub po otrzymaniu pieniędzy całkowicie zerwał kontakt, okoliczności te mogą mieć znaczenie dla ustalenia jego rzeczywistego zamiaru.

Kiedy niewykonanie umowy nie jest przestępstwem?

Niewykonanie umowy może mieć wiele przyczyn, które nie wiążą się z zamiarem popełnienia przestępstwa. Przedsiębiorca może rzeczywiście zamierzać wykonać umowę, ale następnie:

• utracić płynność finansową,
• mieć problemy z dostawcą,
• nie otrzymać materiałów potrzebnych do realizacji zamówienia,
• utracić pracowników,
• doświadczyć awarii sprzętu,
• napotkać nieprzewidziane problemy techniczne,
• błędnie oszacować możliwości wykonania zamówienia,
• wejść w konflikt z klientem dotyczący sposobu realizacji umowy.

W takich przypadkach może powstać odpowiedzialność kontraktowa, ale nie musi powstać odpowiedzialność karna.

Kiedy niewykonanie umowy może stanowić przestępstwo, a kiedy pozostaje sporem cywilnym?

W praktyce granica pomiędzy niewykonaniem umowy a przestępstwem oszustwa nie zawsze jest oczywista. O tym, jak należy zakwalifikować zachowanie kontrahenta, decydują przede wszystkim okoliczności towarzyszące zawarciu umowy, sposób działania stron oraz zamiar, z jakim kontrahent przyjął zaliczkę. Poniższa tabela przedstawia przykładowe sytuacje, które mogą wskazywać na odpowiedzialność karną, oraz te, które co do zasady pozostają w sferze odpowiedzialności cywilnej:

Zaliczka a zadatek – jaka jest różnica?

Przy dochodzeniu zwrotu pieniędzy istotne jest również ustalenie, czy wpłacona kwota była zaliczką, czy zadatkiem:

• zaliczka jest co do zasady świadczeniem spełnionym na poczet przyszłej realizacji umowy – jeżeli umowa nie zostanie wykonana i brak jest podstawy do zatrzymania wpłaconej kwoty, może powstać obowiązek jej zwrotu
• zadatek pełni natomiast dodatkową funkcję zabezpieczającą wykonanie umowy, zgodnie z art. 394 Kodeksu cywilnego, jeżeli jedna ze stron nie wykonuje umowy, druga strona może w przypadkach przewidzianych w tym przepisie odstąpić od umowy i żądać sumy dwukrotnie wyższej od zadatku.

Więcej na temat: Zadatek a zaliczka. Czym się różnią? Co jest zwrotne?

Zwrot zaliczki za niewykonaną usługę

Zwrot zaliczki za niewykonaną usługę może być dochodzony, jeżeli istnieje ku temu odpowiednia podstawa prawna. W pierwszej kolejności należy ustalić, czy doszło do skutecznego odstąpienia od umowy albo czy z innych przyczyn powstał obowiązek zwrotu otrzymanej kwoty.

Następnie warto skierować do kontrahenta formalne wezwanie, tj. wezwanie do zwrotu zaliczki powinno jasno określać:

• dane stron,
• umowę, której dotyczy żądanie,
• wysokość wpłaconej zaliczki,
• przyczynę żądania jej zwrotu,
• podstawę prawną żądania – jeżeli jest możliwe jej wskazanie,
• termin zapłaty,
• numer rachunku bankowego,
• konsekwencje braku dobrowolnego zwrotu.

W praktyce często stosuje się termin 7 lub 14 dni, jednak właściwy termin należy ocenić z uwzględnieniem okoliczności konkretnej sprawy.

Więcej na temat: Wezwanie do zapłaty – co powinno się w nim znaleźć? Wzór z omówieniem

Jeżeli usługa nie została wykonana, a istnieje podstawa do żądania zwrotu wpłaconej zaliczki, warto działać w określonej kolejności. Pozwala to nie tylko uporządkować sytuację, ale również zgromadzić dowody potrzebne do skutecznego dochodzenia należności.

KROK I – WERYFIKACJA UMOWY

• w pierwszej kolejności należy dokładnie przeanalizować zawartą umowę, bowiem należy ustalić, jakie świadczenie miał wykonać kontrahent, w jakim terminie oraz jakie konsekwencje przewidziano na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania umowy
• ważne – warto również sprawdzić, czy wpłacona kwota rzeczywiście była zaliczką, a nie zadatkiem, oraz czy umowa określa zasady jej rozliczenia lub zwrotu

KROK II – USTALENIE CZY ISTNIEJE PODSTAWA DO ŻĄDANIA ZWROTU

• sam fakt niewykonania usługi nie zawsze oznacza, że zaliczka automatycznie podlega zwrotowi (w zależności od rodzaju umowy konieczne może być m.in. skuteczne odstąpienie od umowy)
• ważne – przed skierowaniem żądania warto ustalić, czy roszczenie o zwrot zaliczki już powstało i jest wymagalne

KROK III – ZGROMADZENIE DOWODÓW

• przed kontaktem z kontrahentem warto zabezpieczyć wszystkie dokumenty związane z umową i płatnością
• w szczególności należy zachować:
  • umowę lub potwierdzenie zamówienia,
  • potwierdzenie wpłaty zaliczki,
  • fakturę lub rachunek,
  • ofertę przedstawioną przez kontrahenta,
  • korespondencję e-mail i SMS,
  • wiadomości dotyczące terminu wykonania usługi,
  • dokumentację potwierdzającą niewykonanie umowy,
  • wcześniejsze wezwania lub deklaracje kontrahenta dotyczące zwrotu pieniędzy.
• ważne – dokumentacja może mieć istotne znaczenie, jeżeli konieczne będzie późniejsze dochodzenie należności przed sądem

KROK IV – WYSYŁKA WEZWANIA DO ZWROTU ZALICZKI

• następnym krokiem jest skierowanie do kontrahenta wezwania do zwrotu zaliczki, w którym należy wskazać przede wszystkim wysokość żądanej kwoty, podstawę żądania oraz termin, w którym pieniądze powinny zostać zwrócone.
• należy warto również wskazać rachunek bankowy, na który ma nastąpić płatność, oraz zaznaczyć, jakie działania zostaną podjęte w przypadku braku dobrowolnego zwrotu

KROK V – DOCHODZENIE NALEŻNOŚCI PRZED SĄDEM

• jeżeli brak zwrotu zaliczki utrzymuje się pomimo wezwania, możliwe jest dochodzenie należności na drodze postępowania cywilnego
• przed wniesieniem pozwu należy zweryfikować m.in. podstawę prawną roszczenia, jego wymagalność oraz zgromadzone dowody

KROK VI – SKIEROWANIE SPRAWY DO EGZEKUCJI

• samo uzyskanie korzystnego wyroku lub nakazu zapłaty nie zawsze oznacza, że pieniądze zostaną dobrowolnie zwrócone, bowiem jeżeli dłużnik nadal nie zapłaci, po uzyskaniu tytułu wykonawczego możliwe jest wszczęcie egzekucji komorniczej

Podsumowanie

Brak zwrotu zaliczki nie oznacza automatycznie, że doszło do oszustwa, ponieważ w zależności od okoliczności sprawy niewykonanie umowy może prowadzić do odpowiedzialności cywilnej, ale w niektórych przypadkach zachowanie kontrahenta może również wypełniać znamiona przestępstwa. Jeżeli kontrahent nie wykonał umowy, w pierwszej kolejności należy ustalić, czy i na jakiej podstawie przysługuje roszczenie o zwrot zaliczki za niewykonaną usługę. Następnie warto skierować do kontrahenta formalne wezwanie do zwrotu zaliczki, a jeżeli nie doprowadzi ono do dobrowolnej zapłaty należy rozważyć dochodzenie należności na drodze sądowej, a następnie, w razie potrzeby, egzekucję komorniczą.

Inaczej należy ocenić sytuację, gdy istnieją okoliczności wskazujące, że kontrahent już w chwili zawierania umowy i przyjmowania zaliczki nie zamierzał wykonać swojego zobowiązania, a jego działanie było od początku nakierowane na uzyskanie korzyści majątkowej poprzez wprowadzenie drugiej strony w błąd. W takim przypadku, obok odpowiedzialności cywilnej, może pojawić się również odpowiedzialność karna za oszustwo. Dlatego w każdej sprawie dotyczącej braku zwrotu zaliczki a niewykonania umowy kluczowe jest ustalenie rzeczywistych przyczyn niewykonania zobowiązania oraz zamiaru, z jakim działał kontrahent. Sama nieskuteczna realizacja umowy czy brak zwrotu pieniędzy nie przesądzają jeszcze o popełnieniu przestępstwa. Granica przebiega przede wszystkim pomiędzy zwykłym niewykonaniem zobowiązania a celowym działaniem zmierzającym do wyłudzenia pieniędzy.