Urlop tacierzyński i inne. Na jakich zasadach ojcowie mogą skorzystać z urlopów związanych z narodzeniem dziecka? Kompendium 2026

×

Obecne przepisy dają ojcom znacznie większą niezależność w dysponowaniu czasem na opiekę nad dzieckiem niż jeszcze kilka lat temu. Poniżej pokrótce opisujemy, ile trwają poszczególne urlopy i na jakich zasadach ojcowie mogą skorzystać z urlopów związanych z narodzinami dziecka.

Jakie urlopy przysługują ojcu?

Ponieważ w przepisach nie ma jednego „urlopu tacierzyńskiego”, uprawnienia ojca po narodzinach dziecka dzieli się na trzy zupełnie różne świadczenia. Są to:

1. Przejęta część urlopu macierzyńskiego (przez niektórych używane jako “urlop tacierzyński”).
2. Urlop ojcowski (krótkie, w pełni samodzielne wolne dla ojca, również przez niektórych zwane “tacierzyńskim”).
3. Urlop rodzicielski (w tym 9 tygodni przeznaczonych wyłącznie dla drugiego rodzica).

Każde z tych świadczeń działa na innych zasadach, ma inne terminy i różnią się wysokością wypłacanego zasiłku.

Zachowując terminologię prawną, pojęcie “urlop” jest zarezerwowane dla pracowników. Nie oznacza to jednak, że przedsiębiorca nie może skorzystać z powyższych uprawnień. Przedsiębiorca w związku z powyższymi wydarzeniami, co prawda nie może zwrócić się do pracodawcy, (którego przecież nie ma) o urlop, ale ma prawo otrzymać od ZUS-u świadczenia (zasiłki, obniżenie lub zwolnienie składek); jak np. zasiłek macierzyński (także ojciec dziecka) za okres odpowiadający urlopowi macierzyńskiemu, zasiłek macierzyński za okres odpowiadający urlopowi ojcowskiemu i zasiłek macierzyński za okres odpowiadający urlopowi rodzicielskiemu. Świadczenia z ZUS są przyznawane przedsiębiorcy za analogiczny czas, w jakim wymiarze przysługuje dany urlop dla pracownika na etacie.

W niniejszym artykule, omawiając uprawnienia przysługujące przedsiębiorcom-ojcom, będziemy posługiwać się pojęciem „urlopu” zamiennie, mając na uwadze jego funkcjonalne, a nie ściśle pracownicze znaczenie.

Podstawa wymiaru zasiłku

W zależności od rodzaju urlopu inna jest wysokość zasiłku – wynosi on 70; 81,5 lub 100% podstawy wymiary zasiłku.

W przypadku pracowników podstawą do obliczenia zasiłku jest ich przeciętne miesięczne wynagrodzenie wypłacone za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy.

W przypadku przedsiębiorców – podstawą jest średnia miesięczna kwota, od której były opłacane składki na ubezpieczenia społeczne (w tym składka chorobowa) w ciągu ostatnich 12 miesięcy przed nabyciem prawa do zasiłku. Jeśli przedsiębiorca opłacał składki krócej niż 12 miesięcy, bierze się pod uwagę tylko ten krótszy okres.

Od wyliczonej średniej odejmuje się jeszcze 13,71%, czyli część składek społecznych finansowanych przez ubezpieczonego. Co oznacza, że na wysokość zasiłku dla przedsiębiorcy nie wpływa dochód firmy, ale kwota, od której płacił składki społeczne/chorobowe.

Część urlopu macierzyńskiego

Wymiar urlopu macierzyńskiego zależy od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie i trwa:

• 20 tygodni – w przypadku urodzenia jednego dziecka,
• 31 tygodni – w przypadku urodzenia dwojga dzieci,
• 33 tygodni – w przypadku urodzenia trojga dzieci,
• 35 tygodni – w przypadku urodzenia czworga dzieci,
• 37 tygodni – w przypadku urodzenia pięciorga i więcej.

Przepisy nakładają na matkę obowiązek wykorzystania pierwszych 14 tygodni tego urlopu bezpośrednio po porodzie. Kobieta nie może z tego okresu zrezygnować ani oddać tacie dziecka.

Po upływie co najmniej 14 tygodni mama ma jednak prawo wrócić do pracy, czy innej aktywności zawodowej i „przepisać” pozostałą część urlopu na ojca dziecka.

Ile trwa dla ojca “tacierzyński”?

Maksymalnie 6 tygodni – przy urodzeniu jednego dziecka. W przypadku urodzenia bliźniąt lub większej liczby dzieci, ogólny wymiar urlopu jest dłuższy, więc i część dla ojca odpowiednio się wydłuża.

Na jakich zasadach: Warunkiem przejęcia urlopu przez ojca jest rezygnacja matki z pozostałej części urlopu macierzyńskiego i jej powrót do aktywności zawodowej. Ojciec musi być zatrudniony na podstawie umowy o pracę lub podlegać ubezpieczeniu chorobowemu z innego tytułu (np. umowy zlecenia lub prowadzenia działalności gospodarczej).

Praca podczas macierzyńskiego: Podczas urlopu macierzyńskiego nie można wrócić do pracy u tego samego pracodawcy przed wykorzystaniem całego urlopu macierzyńskiego. Można natomiast pracować u innego pracodawcy lub wykonywać pracę na podstawie umowy zlecenia, a także prowadzić firmę.

JDG na macierzyńskim: przedsiębiorca na zasiłku macierzyńskim może nadal prowadzić firmę i wystawiać faktury. Nie opłaca składek społecznych, a jedynie składkę zdrowotną. Jeśli prowadzi działalność i jednocześnie pracuje na etacie, zasiłek macierzyński przysługuje tylko z jednego tytułu. Sprawdź: Urlop macierzyński B2B

Wysokość zasiłku: Co do zasady 100% podstawy wymiaru zasiłku. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy matka dziecka na początku złożyła tzw. długi wniosek o uśrednienie zasiłku – wtedy wynosi on 81,5%.

Urlopu tacierzyńskiego nie można podzielić na części, więc ojciec bezpośrednio po rezygnacji matki z pozostałej części macierzyńskiego musi wykorzystać przysługującą mu część urlopu – w całości ciągiem.

W okresie przejętej części urlopu macierzyńskiego rodzice nie mogą jednocześnie korzystać z tego samego urlopu.

Uwaga! Urlop macierzyński przysługuje tacie dziecka, jeśli jest to tego upoważniona jest mama (czyli jest objęta ubezpieczeniem chorobowym). W przeciwnym wypadku ojciec nie ma prawa do wykorzystania urlopu macierzyńskiego.

Urlop ojcowski

Urlop ojcowski to całkowicie niezależne uprawnienie mężczyzny. Nie ma ono żadnego związku z tym, czy mama dziecka pracuje, czy jest na urlopie macierzyńskim, ani czy w ogóle posiada ubezpieczenie.

Ile trwa? 2 tygodnie (czyli 14 dni kalendarzowych). Przepisy pozwalają podzielić ten czas na dwie równe części po 7 dni, które nie muszą być wykorzystane bezpośrednio po sobie.

Do kiedy trzeba go wykorzystać? Zgodnie z aktualnymi przepisami, urlop ojcowski trzeba wykorzystać do momentu, w którym dziecko ukończy 1. rok życia. Jeśli ojciec nie weźmie tego wolnego w ciągu pierwszych 12 miesięcy życia dziecka, prawo to bezpowrotnie przepada.

Wysokość zasiłku: 100% podstawy wymiaru zasiłku.

Praca podczas urlopu ojcowskiego: Podczas urlopu ojcowskiego nie można wrócić do pracy u tego samego pracodawcy, ale można pracować u innego, na umowę zlecenia lub prowadzić firmę.

JDG na ojcowskim: przedsiębiorca na ojcowskim może nadal prowadzić firmę i wystawiać faktury. Za czas urlopu ojcowskiego nie opłaca składek społecznych, a jedynie składkę zdrowotną.

Źródło: Raport: Równość rodzicielska w Polsce trzy lata od wdrożenia dyrektywy unijnej work-life balance: https://rowni.sharethecare.pl/

Z urlopu ojcowskiego można korzystać jednocześnie z matką dziecka przebywającą na urlopie macierzyńskim. Oznacza to, że matka dziecka nie musi rezygnować z urlopu macierzyńskiego, oboje rodziców mogą w tym czasie korzystać z tych urlopów.

Urlop rodzicielski i zasada „9 tygodni dla taty”

Urlop rodzicielski to najdłuższy okres opieki, jaki rodzice mogą wykorzystać po zakończeniu urlopu macierzyńskiego. Rodzice dziecka mają prawo do urlopu rodzicielskiego w wymiarze do:

• 41 tygodni – w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie;
• 43 tygodni – w przypadku porodu mnogiego.

W sytuacji, gdy dziecko posiada zaświadczenie „Za życiem”, urlop ten wydłuża się do 65 tygodni przy jednym dziecku oraz 67 tygodni przy porodzie mnogim.

Urlop rodzicielski w powyższym wymiarze przysługuje łącznie obojgu pracownikom – rodzicom dziecka. Jest ono niezależne od statusu zatrudnienia drugiego rodzica. Oznacza to, że nawet jeśli mama dziecka nie jest zatrudniona, ojciec ma prawo do urlopu rodzicielskiego w wymiarze 32 tygodni, jeśli jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę lub nabył prawo do zasiłku w związku z wykonywaniem pracy w ramach umowy zlecenia lub prowadzonej działalności gospodarczej, przy jednoczesnym opłacaniu dobrowolnej składki chorobowej.

Wprowadzone w ostatnich latach przepisy unijne (tzw. dyrektywa work-life balance) wprowadziły tu zasadę: 9 tygodni z tej puli jest nieprzenoszalne na drugiego rodzica.

Ile trwa część dla ojca? W praktyce z 41 tygodni urlopu rodzicielskiego matka może wykorzystać maksymalnie 32 tygodnie. Pozostałe 9 tygodni jest zarezerwowane wyłącznie dla ojca. Jeśli mężczyzna z nich nie skorzysta, ten okres przepada – mama nie może go przejąć. Swoje nieprzenoszalne 9 tygodni ojciec dziecka może wykorzystać:

• w trakcie gdy matka dziecka jest na urlopie macierzyńskim,
• w trakcie gdy matka jest na urlopie rodzicielskim,
• po powrocie matki do pracy,
• lub w dowolnym momencie do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat.

Na jakich zasadach? Jest to samodzielne prawo ojca. Oznacza to, że ojciec może pójść na swój urlop rodzicielski nawet wtedy, gdy matka dziecka nie pracowała i nie miała prawa do żadnych zasiłków. Przepisy pozwalają na to, aby matka i ojciec przebywali na urlopie rodzicielskim w tym samym czasie.

Wysokość zasiłku: Urlop rodzicielski: nieprzenaszalne 9 tygodni dla ojca: 70% podstawy wymiaru zasiłku.

Praca w czasie rodzicielskiego: podczas urlopu rodzicielskiego można wykonywać dla swojego pracodawcy pracę w wymiarze nie większym niż połowa etatu. Wówczas urlop rodzicielski udziela się na pozostałą część wymiaru czasu pracy.

JDG na rodzicielskim: Przedsiębiorca korzystający z urlopu rodzicielskiego (zasiłku) może nadal prowadzić działalność gospodarczą i wystawiać faktury. W okresie urlopu rodzicielskiego nie opłaca składek na ubezpieczenia społeczne, a jedynie składkę zdrowotną.

Źródło: Raport: Równość rodzicielska w Polsce trzy lata od wdrożenia dyrektywy unijnej work-life balance: https://rowni.sharethecare.pl/

Ubieganie się o urlop rodzicielski nie jest obowiązkiem, a jedynie przywilejem. Może on skorzystać z urlopu w całości lub w części lub nie korzystać w ogóle.

Przeczytaj także: Tata na rodzicielskim, równi w domu — równi w pracy. Omówienie raportu.

Urlopy “tacierzyńskie” – tabela podsumowująca

Poniższa tabela porządkuje najważniejsze cechy trzech opisywanych form wolnego dla ojca:

Świadczenie rodzicielskie w wysokości 1.000 zł (kosiniakowe)

Świadczenie rodzicielskie (tzw. „kosiniakowe”) wynosi 1000 zł miesięcznie i przysługuje osobom, które nie mają prawa do zasiłku macierzyńskiego – m.in. matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu, rodzinie zastępczej lub osobie przysposabiającej dziecko.

Wypłacane jest od dnia porodu lub objęcia dziecka opieką przez okres od 52 do 71 tygodni (w zależności od liczby dzieci przy jednym porodzie).

Wniosek o kosiniakowe należy złożyć w ciągu 3 miesięcy od urodzenia dziecka do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. Jeśli zasiłek jest niższy niż 1000 zł, zostanie on podwyższony do tej kwoty. Szczegółowo opisaliśmy to w artykule: Świadczenie rodzicielskie w wysokości 1.000 zł

Urlop wychowawczy – także dla ojca

Z urlopu wychowawczego mogą skorzystać zarówno matka, jak i ojciec, jeżeli są zatrudnieni na podstawie umowy o pracę i posiadają co najmniej 6 miesięcy stażu pracy, do którego zalicza się także okres pobierania zasiłku dla bezrobotnych. Do tego okresu wliczają się również poprzednie okresy zatrudnienia.

Ile trwa? Wymiar urlopu wychowawczego wynosi maksymalnie 36 miesięcy i może być dowolnie podzielony między rodziców. Jeden miesiąc z tej puli jest przeznaczony wyłącznie dla drugiego rodzica i nie może zostać przeniesiony. Oznacza to, że jeden rodzic może wykorzystać maksymalnie 35 miesięcy urlopu, a pełne 36 miesięcy jest dostępne tylko wtedy, gdy z urlopu skorzystają oboje rodzice. Rodzice lub opiekunowie mogą jednocześnie korzystać z urlopu wychowawczego. Urlop może zostać podzielony maksymalnie na 5 części.

Do kiedy wykorzystać: Urlop wychowawczy można wykorzystać najpóźniej do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat.

Odpłatność: Urlop wychowawczy jest urlopem bezpłatnym. Jednak niektórym osobom może przysługiwać dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w czasie trwania urlopu wychowawczego, o czym napisaliśmy tutaj: Zasiłek wychowawczy – komu przysługuje? Najważniejsze informacje

Praca w czasie wychowawczego: W czasie urlopu wychowawczego pracownik może podjąć pracę zarobkową u dotychczasowego lub innego pracodawcy, wykonywać umowę-zlecenie, prowadzić działalność gospodarczą, a także uczyć się lub uczestniczyć w szkoleniach, o ile nie uniemożliwia to sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. W praktyce praca w trakcie urlopu wychowawczego jest najczęściej ograniczona do części etatu.

JDG a wychowawczy: W przypadku osób prowadzących własną działalność gospodarczą odpowiednikiem urlopu wychowawczego jest osobista opieka nad dzieckiem. Osoby prowadzące działalność gospodarczą mogą skorzystać z urlopu wychowawczego na zasadach ogólnych, pod warunkiem zawieszenia działalności na okres urlopu i zgłoszenia tego faktu do ZUS. W czasie urlopu składki emerytalne i rentowe są finansowane przez budżet państwa, a przy uprzednim prowadzeniu działalności przez co najmniej 6 miesięcy także składka zdrowotna. Jeśli działalność była prowadzona krócej niż 6 miesięcy, przedsiębiorca powinien zapewnić sobie ubezpieczenie zdrowotne w inny sposób, np. jako członek rodziny zgłoszony do ubezpieczenia.

Dodatkowe uprawnienia przysługujące ojcu w związku z narodzeniem dziecka

Obok wyżej wymienionych podstawowych urlopów “na dziecko” ojcowie mają również możliwość skorzystania z urlopu okolicznościowego, dwóch dodatkowych dni wolnych na opiekę nad dzieckiem, czy ze zwolnienia lekarskiego w związku z opieką nad matką dziecka po porodzie.

Urlop okolicznościowy

Z tytułu narodzin dziecka tato ma prawo do 2 dni urlopu okolicznościowego. Przepisy nie określają terminu na złożenie wniosku do pracodawcy. Przyjąć więc należy, iż musi zostać skutecznie doręczony przed rozpoczęciem urlopu (a więc dzień wcześniej).

Dwa dodatkowe dni opieki nad dzieckiem

Kodeks pracy przyznaje także dwa dodatkowe dni (lub 16 godzin) wolnego na dzieci (niezależnie od liczby dzieci) do ukończenia przez nich 14 roku życia.

Uprawnienie to przysługuje obojgu rodzicom do podziału – mogą wziąć po 1 dniu lub całość może wykorzystać jedno z nich. O formie (dni czy godziny) decyduje rodzic w pierwszym wniosku składanym w danym roku.

W okresie, gdy mama przebywa na urlopie macierzyńskim, tata może bez przeszkód wykorzystać swoje dni opieki.

Powyższych uprawnień nie należy mylić z urlopem wypoczynkowym, urlopem opiekuńczym ani zasiłkiem opiekuńczym z ubezpieczenia społecznego. Każda z tych instytucji ma inne warunki, inną podstawę prawną i inny cel.

Ważne: Urlop okolicznościowy oraz 2 dni opieki przysługują wyłącznie osobom zatrudnionym na umowę o pracę (za czas tego zwolnienia pracownik zachowuje pełne prawo do wynagrodzenia). Osoba na umowie zleceniu lub prowadząca firmę (JDG) nie ma do nich prawa.

Zasiłek opiekuńczy dla ojca po porodzie matki

W zależności od sytuacji zdrowotnej matki dziecka, ubezpieczonemu ojcu (lub innemu członkowi najbliższej rodziny) przysługują dwa różne rodzaje zasiłku opiekuńczego.

Opieka nad mamą po porodzie do 14 dni (L4 na żonę)

Jest to zwolnienie lekarskie z tytułu opieki nad chorym członkiem rodziny, np. żoną

• Czas trwania: Maksymalnie 14 dni w roku kalendarzowym (okres ten wlicza się do łącznego limitu 60 dni zasiłku opiekuńczego na wszystkie osoby w roku).
• Warunki przyznania:
  • Istnieją uzasadnione przesłanki medyczne (wystawione np. przy wypisie ze szpitala, przez ginekologa lub lekarza rodzinnego).
  • Brak innych członków rodziny we wspólnym gospodarstwie domowym, którzy mogliby zapewnić opiekę.
• Wysokość zasiłku: 80% podstawy wymiaru zasiłku.
• Kto ma prawo: Ojciec dziecka (niezależnie od tego, czy jest mężem matki), pod warunkiem, że podlega ubezpieczeniu chorobowemu (np. umowa o pracę, umowa zlecenie lub działalność gospodarcza z opłaconą składką chorobową).

Dodatkowy zasiłek opiekuńczy w sytuacjach szczególnych (do 8 tygodni)

To odrębne świadczenie na opiekę nad noworodkiem, uruchamiane w sytuacjach szczególnych.

• Kiedy przysługuje: Gdy ubezpieczona matka dziecka, w okresie do 8 tygodni po porodzie:
  • przebywa w szpitalu lub innym stacjonarnym zakładzie leczniczym z powodu stanu zdrowia uniemożliwiającego jej opiekę nad dzieckiem, ORAZ/LUB
  • legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji, ORAZ/LUB
  • porzuciła dziecko.
• Czas trwania: Do 8 tygodni (przyznawany niezależnie i dodatkowo do standardowych limitów).
• Warunki przyznania: Ojciec dziecka (lub inny członek najbliższej rodziny) musi przerwać zatrudnienie lub inną działalność zarobkową w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem.
• Wysokość zasiłku: 80% podstawy wymiaru zasiłku.

Zasiłek opiekuńczy przysługuje każdemu, kto płaci składkę chorobową (etat, zlecenie, JDG).

Rodzicielstwo to pełen etat. Księgowość nie musi być drugim. Sprawdź naszą ofertę.

Program „Aktywny rodzic” – dodatkowe wsparcie finansowe dla pracujących rodziców

Niezależnie od urlopów związanych z rodzicielstwem rodzice dzieci do 3. roku życia mogą skorzystać ze świadczeń w ramach programu „Aktywny Rodzic”. Obejmuje on trzy formy wsparcia: „Aktywni rodzice w pracy”, „Aktywnie w żłobku” oraz „Aktywnie w domu”. Wysokość i warunki przyznania świadczeń zależą od wybranego wariantu oraz sytuacji rodziny.

• Aktywni rodzice w pracy (1500 zł miesięcznie): Świadczenie dla pracujących rodziców dzieci w wieku 12–35 miesięcy, które nie chodzą do żłobka. Pieniądze można przeznaczyć np. na nianię lub babcię (możliwość zawarcia umowy uaktywniającej, gdzie państwo opłaca składki ZUS). Oboje rodzice muszą spełnić minimalne kryteria przychodu.
• Aktywnie w żłobku (pokrycie kosztów placówki): Dofinansowanie do wysokości opłaty za żłobek, klub dziecięcy lub opiekuna dziennego (maksymalnie do kwoty limitu, który od kwietnia 2026 r. wynosi 2200 zł; dla dzieci z niepełnosprawnością wsparcie wynosi do 1900 zł). Środki przelewane są bezpośrednio na konto placówki.
• Aktywnie w domu (500 zł miesięcznie): Świadczenie na dziecko w wieku 12–35 miesięcy dla rodziców, którzy nie pracują lub wolą samodzielnie opiekować się maluchem w domu, nie korzystając z powyższych dwóch opcji. Przysługuje niezależnie od dochodu.

Przygotowania do powitania dziecka dotyczą zarówno taty, jak i mamy. W powyższych rozdziałach głównie przyjrzeliśmy się urlopom i świadczeniom dla ojców. A jeśli jesteś przyszłą mamą, zachęcamy Cię do zapoznania się z naszym e-bookiem “Prowadzę firmę, spodziewam się”, w którym znajdziesz praktyczną wiedzę o ciąży, porodzie i początkach macierzyństwa.